Hồi đầu một dự án, mình từng ngồi trong một buổi kickoff, nơi một anh cấp cao trải ra một tầm nhìn đẹp thật sự. Thị trường lớn, câu chuyện mạch lạc, đúng kiểu slide làm cả phòng ngồi thẳng lưng hơn một chút. Rồi một bạn kỹ sư khẽ khàng hỏi một câu rất đời: cái integration kia rốt cuộc chạy ra sao, với cái ràng buộc mà ai trong phòng cũng biết. Anh cấp cao mỉm cười: "Đó là chi tiết triển khai. Mình đừng sa vào tiểu tiết." Tầm nhìn vẫn đẹp y nguyên. Nhưng mình thấy vài người trong phòng lặng lẽ thôi không còn tin vào nó nữa.
Mình từng ở cả hai phía của khoảnh khắc đó, kể cả phía sai. Suốt nhiều năm mình đinh ninh rằng đỉnh cao của thâm niên là chỉ làm việc ở tầng định hướng, còn cái how thì để người khác lo. Phải qua vài dự án trầy trật mình mới nhận ra: những người mình tin nhất chưa bao giờ là người đứng xa công việc nhất.
Làm đúng việc, hay làm việc đúng
Warren Bennis để lại một trong những câu gọn ghẽ nhất của cả ngành quản trị: người quản lý làm đúng việc (do things right); nhà lãnh đạo làm việc đúng (do the right thing). Quản lý nói về hiệu suất — quy trình, kiểm soát, làm tốt phần việc trước mắt. Lãnh đạo nói về hiệu quả — chọn đúng việc cần làm ngay từ đầu. Nó như khác biệt giữa leo thang thật nhanh và chắc rằng cái thang đang dựa vào đúng bức tường. Như một cách nhìn, nó hữu ích thật, và bài trước trong loạt này đã tựa vào một người anh em của nó.
Nhưng một sự phân biệt gọn ghẽ đến vậy có một tác dụng phụ. Nó thỏa mãn đến mức có thể lặng lẽ biến từ một lăng kính thành một chỗ trốn.
Khi một ý đúng biến thành cái cớ
Robert Sutton, người chuyên nghiên cứu cách các tổ chức thật sự vận hành, đưa ra một nhận xét mà mình không sao "nhìn ngược lại" được nữa. Một số người cấp cao kém hiệu quả nhất lại lấy chính sự phân biệt giữa "lãnh đạo" và "quản lý" ra làm bình phong — một cái lý do nghe rất sang để né những chi tiết thực thi mà đáng lẽ họ buộc phải nắm. "Tôi là leader, tôi lo bức tranh lớn" trở thành tấm giấy phép để thôi không học cách công việc thật sự được làm ra.
Bạn cảm được điều đó trong một căn phòng. Ai đó phẩy tay vẽ một hình hài hoành tráng trong không khí — toàn rồng với phượng — rồi gạt phắt câu hỏi khó đầu tiên về chuyện làm sao để bất cứ mảnh nào trong đó có thể release. Tầm nhìn không hẳn sai. Nó chỉ đang lơ lửng, không buộc vào cái nghề lẽ ra phải biến nó thành thật. Mà người làm việc thật thì luôn phân biệt được giữa một người dẫn dắt đã xứng đáng với cái độ cao của mình và một người chỉ đang trốn ở trên đó.
Lời chỉnh nhẹ của Sutton dành cho Bennis
Sutton viết lại câu nói nổi tiếng của Bennis theo một cách mình thấy thành thật hơn: muốn làm việc đúng, người dẫn dắt buộc phải hiểu cần những gì để làm mọi thứ cho đúng. Bạn không thể chọn đúng hướng một cách chắc chắn nếu không hiểu cái giá, cái ràng buộc và những đánh đổi của con đường đó. Một roadmap vẽ ra mà không có chút hơi hướng của công việc thì không phải kế hoạch; nó là một điều ước được gắn ngày tháng vào.
Nó hơi giống chuyện lên thực đơn cho một bữa tiệc thật hoành tráng trong khi bạn chưa từng đứng bếp. Trên giấy, cái menu năm món trông tuyệt vời, ai cũng gật gù. Chỉ tới khi vào bếp — một cái lò, một đôi tay, một món lặng lẽ ngốn mất hai tiếng của riêng nó — bạn mới vỡ ra phần nào trong kế hoạch vốn dĩ chỉ là mơ. Cái menu là phần what; gian bếp là phần how; và một thực đơn do người chưa từng nếm cái nóng của bếp viết ra thường hứa hẹn một buổi tối mà gian bếp không tài nào kham nổi. Chọn đúng bức tường nghe như chuyện thuần phán đoán, làm được từ xa. Nhưng bạn không chọn khéo được nếu chẳng có chút cảm nhận nào về việc cái thang nặng tới đâu, vươn tới đâu, cần mấy người mới nhấc nổi.
Cái hay nằm ở chỗ "lên xuống nhịp nhàng", không phải ở độ cao
Những người mình học được nhiều nhất không phải người ở cao nhất. Họ có cái tài đi lại nhịp nhàng giữa cái nhìn bao quát và chi tiết nhỏ nhất, rồi vòng lại, nhiều lần trong ngày. Steve Jobs được nhớ đến với những quyết định sản phẩm tầm cỡ, nhưng ông cũng từng cãi nhau về khoảng cách giữa các con chữ trên chiếc Macintosh đầu tiên. Những đạo diễn giỏi ôm cả câu chuyện trong đầu mà vẫn ngồi chỉnh từng khung hình.
Điều đáng nói không phải ai cũng nên ám ảnh với font chữ. Điều đáng nói là phán đoán của họ vẫn thật, bởi họ chưa bao giờ rời hẳn mặt đất. Cần tách bạch chuyện này với micromanage cho rõ, vì nỗi sợ cái này thường đẻ ra cái kia. Cái hay nằm ở sự lên xuống nhịp nhàng — sẵn lòng hạ xuống một chi tiết khi nó quan trọng rồi vươn lên lại — chứ không nằm ở độ cao bạn đang lượn.
Bám đất mà không giành lấy bàn phím
Có một khác biệt thật giữa việc hiểu chi tiết và việc ôm chi tiết. Micromanage là ôm chúng — giành lấy bàn phím, áp cái how, không chừa cho người ta một khoảng nào để nghĩ. Bám đất là hiểu chúng — hiểu đủ để hỏi một câu sắc, để thấy nhói trong bụng khi một con estimate là viển vông, để đưa ra một đánh đổi sống được khi va vào thực tế.
Bạn nghe ra khác biệt chỉ trong một câu. "Giúp mình hiểu chỗ đánh đổi này với" giữ bạn gần cái nghề mà vẫn để công việc trong tay người đang làm. "Cứ làm theo cách anh nói" kéo công việc về tay bạn và kéo phần suy nghĩ ra khỏi họ. Một câu bồi đắp lòng tin theo năm tháng. Câu kia từ từ làm trống căn phòng đúng những người lẽ ra đã có thể biến tầm nhìn thành thật.
Vì sao càng lên cao chuyện này càng khó
Cái bẫy không rải đều. Nó lớn dần theo độ cao. Càng lên cao, việc lơ lửng càng dễ và càng được người ta xí xóa — chỉ nói bằng kết quả và chủ đề, để cho "giờ mình ở tầng chiến lược rồi" lặng lẽ miễn cho mình khỏi việc hiểu phần việc bên dưới. Kỷ luật là giữ một chân trong nghề ngay cả khi chân kia đã bước về phía chiến lược: vẫn đọc một ít code, vẫn ngồi trong một buổi bàn thiết kế thật, vẫn để mình bị một người gần mặt đất hơn chỉnh lại.
Làm việc đúng và làm đúng việc không phải một thứ bậc với cái này ngồi trên cái kia. Chúng là hai đầu của một sợi dây mà bạn phải nắm cùng lúc. Người dẫn dắt buông cái nghề ra không phải đang bay lên; họ đang từ từ đánh mất cái quyền chọn hướng, bởi vì họ không còn hiểu hướng đó sẽ tốn những gì. Đã khi nào việc ở gần các chi tiết lặng lẽ làm đổi một quyết định của bạn — hay khi nào việc bay quá cao khiến bạn phải trả giá? Mình rất muốn nghe phiên bản câu chuyện này mà bạn đã sống qua.