Có một cảnh rất quen vào cuối ngày làm việc: laptop vẫn mở, vài tin nhắn Slack chưa kịp trả lời, task board hoặc timesheet cho thấy mình đã dùng rất nhiều giờ, và đâu đó bên dưới là một câu hỏi khá lặng. Hôm nay nặng vì có nhiều việc thật, hay nặng vì phần lớn nỗ lực đã biến mất ngay khi ngày làm việc kết thúc?
Tư liệu làm mình nhớ lại một ý nghe đơn giản nhưng thực hành không dễ: trước khi dùng thêm sức, hãy nhìn lại hướng đi. Nỗ lực sai hướng thường có cảm giác rất chính đáng từ bên trong. Mình mệt, nên mình nghĩ mình đang tiến bộ. Mình ở lại muộn, nên mình nghĩ mình đang xây tương lai. Nhưng có những kiểu bận rộn giống như chạy trên máy chạy bộ. Nó tiêu hao năng lượng, tạo cảm giác đã cố gắng, nhưng khi nhìn lại, mình vẫn đứng gần như ở chỗ cũ.
Mình không nghĩ tiền lương là chuyện nhỏ. Với rất nhiều người, lương ổn định trả tiền nhà, chăm lo gia đình, tạo quỹ an toàn và cho mình đủ bình tĩnh để ra quyết định tốt hơn. Vấn đề không nằm ở lương. Vấn đề bắt đầu khi toàn bộ nguồn lực quý nhất của mình, thời gian, sự tập trung, sức khỏe, sự tò mò và lòng can đảm, chỉ được dùng để lặp lại cùng một cuộc trao đổi mỗi tháng: thêm một phần sức lao động để nhận thêm một khoản tiền cố định.
Đó là cái bẫy của thu nhập tuyến tính. Nếu mỗi đồng tiền đều phụ thuộc trực tiếp vào giờ làm kế tiếp, thu nhập luôn có chân. Khi mình dừng bước, nó cũng dừng theo. Ở tuổi hai mươi hoặc đầu ba mươi, điều này dễ bị che bởi sức khỏe và năng lượng. Mình nhận thêm việc, trả lời tin nhắn muộn hơn, ôm thêm một việc gấp nữa, rồi tự nói rằng trưởng thành là vậy. Nhưng trách nhiệm cũng thường lớn dần: gia đình, sức khỏe, cha mẹ, con cái, nhà cửa và nhu cầu rất riêng tư là được sống một đời sống ngoài chiếc laptop. Một hệ thống chỉ chạy khi mình luôn có mặt không thật sự là một hệ thống khỏe.
Mình từng thấy điều này trong những ví dụ văn phòng rất nhỏ. Một bạn developer xử lý ticket rất nhanh, nhưng không biến những lỗi lặp lại thành shared tool, test suite hoặc pattern giúp cả team nhanh hơn. Một project manager dành nhiều năm đi hỏi status từng người, nhưng không xây được nhịp vận hành rõ để việc phối hợp bớt phụ thuộc vào việc nhắc tay. Một bạn sales xử lý mỗi khách hàng từ đầu, nhưng không ghi lại objection, ví dụ và handoff note để cuộc nói chuyện sau tốt hơn. Công việc là thật. Nỗ lực là thật. Nhưng phần tích lũy còn quá ít.
Tài sản kỹ năng thì khác. Nó là thứ tăng giá trị vì việc hôm qua làm năng lực hôm nay tốt hơn. Viết rõ là một tài sản kỹ năng, vì ý tưởng có thể đi xa hơn mà mình không cần có mặt trong mọi cuộc họp. System design là một tài sản kỹ năng, vì một pattern tốt có thể ngăn nhiều lỗi trong tương lai. Data sense, negotiation, automation, product judgment, mentoring và hiểu khách hàng cũng có thể trở thành tài sản nếu được rèn có chủ đích và biết tái sử dụng. Những kỹ năng này không làm nỗ lực biến mất. Chúng làm nỗ lực để lại dấu vết.
Mình hiểu lãi suất kép từ tư duy theo nghĩa đó. Một người làm mười năm nhưng không học thêm có thể có mười năm chịu đựng, nhưng chưa chắc có mười năm tăng trưởng. Một người sau mỗi project biết nhìn lại, ghi chú điều hữu ích, biến sai lầm thành checklist, làm sắc hơn mental model và chia sẻ điều học được, có thể mang theo nhiều hơn kinh nghiệm. Họ mang theo một cách nhìn tốt hơn. Khác biệt này lúc đầu rất im, nhưng về sau thường rất rõ.
Câu hỏi thực tế không phải là có nên nghỉ việc ngay hay chạy theo một con đường kịch tính. Phần lớn chúng ta vẫn cần sự ổn định, và ổn định không có gì đáng xấu hổ. Câu hỏi hữu ích hơn là: ngay trong công việc hiện tại, phần nào có thể biến thành đòn bẩy? Một lời giải thích lặp đi lặp lại có thể thành tài liệu. Một kỳ release đau có thể thành release checklist. Một yêu cầu khách hàng khó hiểu có thể thành product insight. Một report làm tay có thể thành automation nhỏ. Một buổi họp căng có thể thành bài học về stakeholder management. Chỉ một hai giờ mỗi tuần dùng để xây những tài sản này cũng có thể đổi hình dạng sự nghiệp theo thời gian.
Tiền cũng có hướng đi. Lương có thể tan vào việc nâng lối sống quá nhanh, hoặc có thể âm thầm mua cho mình option: quỹ dự phòng, thời gian học, công cụ tốt hơn, ít hoảng hơn khi chọn việc và về sau là những thử nghiệm nhỏ bên ngoài công việc chính. Không cần lãng mạn hóa chuyện này. Nó không phải câu chuyện làm giàu nhanh. Nó chỉ là cách để mỗi tháng không trở về vạch số không.
Vì vậy ghi chép mình giữ lại cho bản thân khá nhẹ nhưng nghiêm túc: đừng tôn thờ chăm chỉ, cũng đừng xem thường chăm chỉ. Chăm chỉ vẫn cần. Nhưng trước khi hỏi làm sao để làm nhiều hơn, có lẽ nên hỏi sau khi làm xong thì điều gì còn ở lại. Nếu nỗ lực hôm nay để lại kỹ năng sắc hơn, phán đoán rõ hơn, một hệ thống có thể tái sử dụng, một mối quan hệ tốt hơn, hoặc một khoảng thở tài chính rộng hơn một chút, thì con thuyền không chỉ đang đi. Nó đang dần tìm được dòng nước thuận hơn.