Có một khoảnh khắc rất quen trong mọi nơi làm việc: một việc được giao xuống nhưng brief chưa thật rõ, deadline không quá thoải mái, và cũng không có ai đứng cạnh để chỉ từng bước. Có người sẽ ngồi chờ đến khi mọi thứ rõ hơn. Có người bắt đầu bằng cách hỏi lại đúng chỗ chưa rõ, nhìn bối cảnh, tìm hành động đầu tiên có ích, rồi đẩy công việc tiến lên thêm một đoạn. Khác biệt trong ngày hôm đó có thể rất nhỏ. Nhưng sau vài năm, nó trở thành khác biệt của cả một con đường nghề nghiệp.
Mình nghĩ nhiều về những nguyên tắc làm việc thường được nói bằng giọng khá gắt: công việc cần đóng góp thật, tập thể không thể vận hành nếu ai cũng chỉ đứng ngoài trách nhiệm, vào một nơi làm việc thì trước hết hãy học sao cho mình đáng tiền, không ngành nào dễ kiếm tiền, và làm việc bằng cả cái tâm. Mình đồng ý với phần lõi, nhưng không muốn giữ nguyên độ nặng của cách nói. Một sự nghiệp lành mạnh không nên được xây bằng việc xấu hổ hóa nghỉ ngơi, tôn vinh làm quá sức, hay giả vờ rằng mọi công ty đều công bằng. Nó nên được xây bằng việc trở thành một người đủ đáng tin để nhận việc quan trọng hơn, vì những việc bình thường đã được làm tử tế.
Nguyên tắc đầu tiên, theo mình, là công việc trả giá trị cho đóng góp, không trả cho sự có mặt về mặt hình thức. Một team không chỉ là nơi trả lương; đó là một hệ thống nhiều người đang dựa vào nhau. Nếu một người thường xuyên rút vào trạng thái bị động, phần chi phí sẽ âm thầm rơi sang người khác. Nhưng điều này không có nghĩa ai cũng phải luôn online, luôn tăng ca, luôn bỏ đời sống cá nhân. Nghỉ ngơi, sức khỏe, gia đình, ranh giới và thời gian làm việc đã thỏa thuận đều quan trọng. Vấn đề không phải là nghỉ. Vấn đề là tâm thế rời khỏi trách nhiệm trong khi vẫn để tập thể gánh phần việc của mình.
Nguyên tắc thứ hai là trước khi chỉ nhìn vào tiền, hãy học cách làm cho mình đáng tiền. Lương rất quan trọng. Nó trả tiền nhà, bữa ăn, trách nhiệm gia đình, khoản tiết kiệm và cả cảm giác an tâm. Nhưng trong những năm đầu của một vai trò, câu hỏi có ích hơn thường là: mình đang xây kỹ năng gì, độ tin cậy gì, khả năng phán đoán gì, và tinh thần ownership gì ở đây? Tiền đi theo giá trị thị trường bền hơn khi người đứng sau nó thật sự khó thay thế vì những lý do đúng.
Không có ngành nào dễ kiếm tiền nếu nhìn từ bên trong. Ngành nào cũng có mặt khuất: việc lặp lại nhàm chán, khách hàng khó, yêu cầu mơ hồ, áp lực, sửa đi sửa lại, chính trị nội bộ, chờ đợi, tài liệu, bảo trì, và những lúc kết quả nhìn thấy nhỏ hơn rất nhiều so với công sức phía sau. Nếu một công việc trông dễ từ xa, thường là vì ai đó đã trả học phí thay mình bằng nhiều năm va chạm.
Ức chế, bực dọc cũng là một phần bình thường của đời sống đi làm. Không có nơi nào mọi quy trình đều mượt, mọi manager đều sáng suốt, mọi đồng đội đều dễ chịu, và mọi quyết định đều làm mình thấy công bằng. Nhưng cảm giác khó chịu có hai cách đọc. Một cách biến nó thành than phiền. Cách còn lại biến nó thành dữ liệu: mình cần làm rõ điều gì, cải thiện điều gì, đặt ranh giới nào, thiếu kỹ năng gì, pattern nào đang lặp lại? Cách thứ hai không làm mọi thứ dễ chịu ngay, nhưng giúp mình không bất lực.
Có một chiếc thang rất đáng giữ lại: nếu chưa kiếm được nhiều tiền, hãy kiếm kiến thức. Nếu kiến thức chưa thành hệ thống, hãy kiếm kinh nghiệm. Nếu kinh nghiệm còn mỏng, hãy kiếm trải nghiệm thật với người thật, việc thật, áp lực thật. Khi những thứ đó tích lũy đủ, tiền có nền tảng tốt hơn để đi theo. Đây không phải lời khuyên chấp nhận bị trả thấp mãi mãi. Đây là lời nhắc rằng đừng đi qua một giai đoạn làm việc mà ra về tay trắng về năng lực.
Thái độ thay đổi vị trí vì thái độ thay đổi hành vi. Một người xem mọi việc nhỏ là không xứng với mình sẽ âm thầm dạy người khác rằng đừng giao việc lớn cho họ. Một người làm việc bình thường bằng sự cẩn thận lại dạy căn phòng nghĩ khác: người này để ý chi tiết, nói rõ khi chưa hiểu, theo tới cùng, và không biến mất khi việc trở nên bất tiện. Những vai trò quan trọng hiếm khi được trao chỉ vì một người tuyên bố mình đã sẵn sàng. Chúng thường đến với người đã chứng minh sự sẵn sàng bằng rất nhiều việc nhỏ trước đó.
Câu “làm việc bằng cả cái tâm” nghe có vẻ cảm tính, nhưng mình đọc nó theo nghĩa rất thực tế. Nó là đủ để tâm để hiểu mục tiêu, không chỉ làm đúng câu chữ được giao. Nó là kiểm tra xem output của mình có thật sự giúp người kế tiếp làm việc dễ hơn không. Nó là báo sớm khi biết một việc có nguy cơ trễ. Nó là không giấu lỗi đến khi lỗi trở nên đắt. Nó là nhận ownership trong phạm vi của mình, nhưng không giả vờ rằng mình kiểm soát được mọi thứ.
Đây cũng là chỗ mình muốn viết lại danh sách “những người khó có lương cao” theo cách công bằng hơn. Vấn đề không nằm ở việc một người muốn có cuối tuần, muốn giờ làm hợp lý, hay cần lương cơ bản ổn định. Đó có thể là nhu cầu lành mạnh và cũng là điều khoản lao động bình thường. Những pattern thật sự giới hạn sự phát triển thường là khác: không tò mò, không có ownership, không có cảm giác về thời gian khi việc đang gấp, chậm mà không cải thiện, thiếu chuẩn mực đạo đức, né trách nhiệm, luôn đổ toàn bộ vấn đề cho công ty, hoặc xem sản phẩm, khách hàng và đồng đội như chuyện của ai đó khác.
Người trẻ hay được khuyên phải hy sinh tuổi trẻ. Mình nghĩ cách nói tốt hơn là đầu tư tuổi trẻ. Hy sinh rất dễ trượt thành làm quá sức một cách thiếu tỉnh táo. Đầu tư thì luôn hỏi về return: kỹ năng mạnh hơn, phán đoán tốt hơn, quan hệ sâu hơn, đầu óc rõ hơn, reputation lành mạnh hơn, và nhiều lựa chọn hơn. Làm việc chăm chỉ chỉ thật sự có giá trị khi nó compound thành năng lực, không phải khi nó chỉ bào mòn con người mình đến cạn.
Mục tiêu không phải là trở thành người không bao giờ nghỉ. Mục tiêu là trở thành người đáng tin: có mặt khi đã cam kết có mặt, trung thực khi bị kẹt, cẩn thận với việc nhỏ, và chủ động đủ để team thấy yên tâm hơn khi mình đang giữ một phần bài toán.
Nếu bạn đã theo dõi những ghi chép này một thời gian, có lẽ bạn sẽ thấy cùng một pattern quay lại: sự trưởng thành nhìn thấy được thường đã tích lũy trước khi ai đó gọi tên nó. Một người đáng tin được tạo bởi những lời hứa nhỏ được giữ nhiều lần. Một người đáng tiền được tạo bởi việc học lặp lại qua nhiều mùa. Một sự nghiệp bền được tạo bằng cách biến việc bình thường thành bằng chứng của phán đoán. Mình rất muốn nghe nguyên tắc làm việc nào bạn đang cố luyện ở giai đoạn này, nhất là nguyên tắc nghe thì đơn giản nhưng ngày nào cũng đòi mình có kỷ luật để sống đúng với nó.