Có một kiểu networking rất lặng, nhìn bên ngoài không giống networking chút nào. Nó giống việc bạn làm tốt một phần việc trong một nơi mà đúng người có thể nhìn thấy. Nó giống chuyện bạn tham gia một nhóm đi bộ, một hội chơi xe, một chuyến tour, một buổi meetup ngành, một lớp học nhỏ, rồi cứ có mặt đều đặn và đóng góp đủ tử tế để người khác dần nhớ tên mình mà không cần ai phải giới thiệu quá nhiều.
Đó là phần ở lại với tôi nhiều nhất khi đọc Đừng bao giờ đi ăn một mình của Keith Ferrazzi và Tahl Raz. Cuốn sách thường được gọi là sách về networking, nhưng nếu đọc kỹ hơn, nó không lạnh như cách nhiều người hình dung về networking. Nó không khuyên ta đi gom người. Nó nhắc ta trở thành một người biết tham gia, biết đóng góp, biết nhớ, biết follow up, và biết để mối quan hệ có đủ thời gian lớn lên trước ngày mình thật sự cần một sự giúp đỡ.
Bài học đầu tiên gần như rất vật lý: hãy có mặt ở sân chơi. Nếu muốn có quan hệ trong một lĩnh vực, ta không thể chỉ đứng ngoài lĩnh vực ấy và hy vọng người khác tự phát hiện ra mình. Hãy làm tốt ở nơi thế giới đó đang tụ lại. Trong công ty, đó có thể là nhận ownership một internal tool và làm nó thật sự hữu ích. Trong sở thích cá nhân, đó có thể là tham gia chuyến đi, nhóm đi bộ, hội xe, ban tổ chức nhỏ, rồi trở thành người giúp mọi thứ chạy mượt hơn. Nhiều mối quan hệ bắt đầu bằng bằng chứng lặp lại: người này có mặt, làm phần của mình, và khiến căn phòng tốt hơn một chút.
Điều này quan trọng vì ta hay tưởng networking là một hành động tiếp cận đột ngột. Bước vào phòng, giới thiệu bản thân, lấy contact, rồi nhắn sau. Cách đó có thể xảy ra, nhưng khá mong manh. Mối quan hệ bền hơn thường cần một ngữ cảnh chung. Ta từng làm cùng một dự án. Ta từng hỗ trợ cùng một sự kiện. Ta cùng thích một cung đường, một nghề, một kiểu vấn đề. Khi đó kết nối có chỗ để đứng, không phải chỉ lơ lửng trên một lời chào.
Một ý khác nghe đơn giản nhưng khó sống: đừng ghi nợ, hãy ghi công. Nếu đã giúp, hãy giúp trong khả năng của mình một cách đàng hoàng. Nếu không thể giúp, hãy từ chối sớm, rõ và tử tế. Khoảng giữa mới là nơi nhiều mối quan hệ rạn ra: giúp nhưng trong lòng âm thầm ghi rằng người kia đang nợ mình. Người khác thường cảm được điều đó. Dù không ai nói ra, cảm giác giao dịch vẫn bước vào căn phòng.
Cho đi không ghi nợ không có nghĩa là đồng ý với mọi thứ. Ngược lại, nó đòi hỏi một lời từ chối tốt hơn. Một lời từ chối vẫn có thể giữ được quan hệ: “Tuần này tôi không nhận việc này đủ tốt được, nhưng tôi có thể giới thiệu hai người có thể biết hơn,” hoặc “Tôi không muốn hứa rồi làm hỏng, nên nói thật sớm với bạn.” Cách nói rất quan trọng. Một lời từ chối sạch thường tôn trọng hơn một cái gật đầu miễn cưỡng rồi sau đó biến thành bực bội.
Bên dưới chuyện quan hệ là sứ mệnh của mình. Không có sứ mệnh, networking dễ thành ồn ào vì phòng nào cũng có vẻ đáng đi, ai cũng có vẻ đáng gặp. Có sứ mệnh, mối quan hệ bớt ngẫu nhiên hơn. Ta biết mình muốn học từ kiểu người nào, nên bước vào những căn phòng nào, và có thể mang giá trị gì tới đó. Sứ mệnh không cần nghe thật lớn lao. Nó có thể rất gần: tôi muốn trở thành một engineering leader tốt hơn; tôi muốn hiểu product sâu hơn; tôi muốn xây một vòng học tập lành mạnh quanh mình; tôi muốn gặp những người nghiêm túc với nghề.
Vì vậy, quan hệ cần được chuẩn bị trước khi cần. Đợi tới lúc cần referral, cần lời khuyên, cần job lead, cần partnership, hoặc cần một lời giới thiệu thì lời nhờ vả sẽ nặng hơn rất nhiều. Thói quen tốt hơn thì lặng hơn: lưu lại người ta đang làm gì, để ý họ quan tâm điều gì, nhớ mình gặp họ ở đâu, tìm điểm chung thật, và giữ một sự hiện diện vừa đủ theo thời gian. Một mối quan hệ dài có thể chứa một lời nhờ vì nó không được tạo ra chỉ bởi lời nhờ ấy.
Tôi cũng thích phần cuốn sách nói về sự táo bạo. Không phải ồn ào, không phải PR bản thân quá mức, mà là can đảm mở miệng hỏi. Câu chuyện xin một món đồ tưởng như bỏ đi rồi nhận được điều tốt hơn mang một bài học rất trẻ con nhưng đáng nhớ: đôi khi chi phí của việc hỏi chỉ là một câu “không”, còn phần có thể nhận được thì lớn hơn mình tưởng. Trong công việc, điều này có thể là xin một senior 15 phút góc nhìn, mời một người đi ăn trưa, đề nghị hỗ trợ một sự kiện, hoặc gửi một tin nhắn tử tế sau khi đọc được một bài viết họ làm tốt.
Sự táo bạo sẽ dễ hơn nếu được chuẩn bị. Tìm một người làm mẫu. Chuẩn bị trước câu mở đầu. Tham gia hành động thay vì đứng ngoài nhìn. Nếu nỗi sợ tiếp cận người khác quá lớn, nhờ hỗ trợ từ coach, therapist, mentor hoặc một người bạn tin cậy cũng không có gì lạ. Rất nhiều người giỏi không tự nhiên mà giỏi giao tiếp; họ cũng học sự can đảm xã hội bằng từng bước nhỏ. Điểm chính là đừng chờ tới khi tự tin đầy đủ mới bắt đầu. Nhiều khi tự tin đến sau một hành động nhỏ.
Cuốn sách cũng khá rõ về những điều làm kết nối trở nên giao dịch. Đừng nói quá nhiều về bản thân như đang chạy PR. Đừng đến một buổi gặp mà hoàn toàn không mang lại giá trị gì, dù giá trị đó chỉ là một câu hỏi hay, một góc nhìn tốt, hoặc một lời giới thiệu phù hợp. Đừng nói cho có tiếng. Nếu không nói được điều gì chất lượng, im lặng lắng nghe đôi khi tốt hơn. Đừng đối xử tệ với những người mình cho là không quan trọng. Và nếu đã tìm hiểu trước về một người, hãy dùng thông tin đó tinh tế; chuẩn bị kỹ khiến người khác thấy được tôn trọng, còn phô bày hiểu biết riêng tư một cách vụng về sẽ làm họ thấy khó chịu.
Chuẩn bị có lẽ là thói quen thực tế nhất trong sách. Trước khi gặp ai, hãy biết mình gặp để làm gì, người kia quan tâm điều gì, họ từng làm gì, đang ở đâu, và cuộc trò chuyện có thể giao nhau với thế giới của mình ở điểm nào. Đây không phải thao túng. Đây là sự tôn trọng. Phần lớn mọi người cảm được khác biệt giữa việc bị nghiên cứu như một mục tiêu và việc được hiểu như một con người. Mục tiêu không phải tạo cảm giác thân mật giả. Mục tiêu là đừng lãng phí mười phút đầu cho những câu hỏi mà câu trả lời đã nằm công khai ngoài kia.
Một bản đồ quan hệ cá nhân cũng rất đáng làm. Liệt kê những người mình đã gặp, những người từng thân nhưng lâu rồi chưa nói chuyện, những người muốn gặp, và cả những người có thể biết người mình chưa từng gặp. Bạn cấp một, cấp hai, cấp ba; đồng nghiệp qua các công ty trong career path; bạn bè của đồng nghiệp; người thân; phụ huynh của bạn bè; mentor; người tổ chức sự kiện; thành viên cộng đồng. Không phải để biến mọi người thành database khai thác, mà để nhắc trí nhớ rằng mạng lưới quanh ta thường lớn hơn ta tưởng. Ta chỉ hay quên nó cho tới khi cần gấp một điều gì đó.
Lời khuyên về cold call trong sách thật ra là lời khuyên về cách làm ấm căn phòng trước khi bước vào. Hãy tìm điểm chung. Hãy nói rõ lợi ích cho người kia. Hãy chốt lời mời ngắn gọn. Hãy cho họ một đường lui dễ chịu. Một tin nhắn như “Tôi muốn xin bạn 20 phút góc nhìn tuần tới. Tôi thấy bạn từng làm X, còn tôi đang ra quyết định về Y. Tôi có thể chạy qua nơi tiện cho bạn; nếu tuần tới bận quá, tôi gửi trước một note ngắn cũng được” khác hẳn một lời nhắn mơ hồ kiểu “cho mình xin ít kinh nghiệm nhé.”
Một nhắc nhở khác rất quan trọng là tôn trọng những người ở gần người mình muốn gặp. Assistant, coordinator, organizer, teammate, moderator cộng đồng, lễ tân — họ thường hiểu căn phòng hơn người ngoài rất nhiều. Xem họ như chướng ngại để vượt qua vừa thiếu tử tế, vừa không hiệu quả. Cách ta đối xử với những người làm cho hệ thống vận hành là một tín hiệu rất rõ về cách ta sẽ hành xử khi được tin cậy hơn.
Ý tưởng “đừng bao giờ đi ăn một mình” không phải biến mọi bữa ăn thành một giao dịch. Nó là dùng thời gian chung một cách thông minh. Nếu muốn gặp một người, đôi khi rủ thêm một hai người có điểm giao phù hợp sẽ làm cuộc trò chuyện dễ thở hơn cho tất cả. Trung tâm câu chuyện không còn phụ thuộc vào hai người cố gắng kéo nhịp. Mỗi người cũng được gặp thêm một người khác. Làm đúng, bạn không tiêu thụ sự chú ý; bạn tạo ra một căn phòng nhỏ mà ai rời đi cũng có thêm ngữ cảnh.
Gắn kết qua đam mê cũng tự nhiên hơn rất nhiều so với lúc nào cũng chỉ cà phê. Một buổi phim, một chuyến đi bộ, một session hội thảo, một product demo, một workshop, một chuyến xe, một buổi đọc sách, một ca volunteer — hoạt động chung cho cuộc trò chuyện một chủ đề tự nhiên. Nhiều mối quan hệ dễ bắt đầu hơn khi câu hỏi không phải “giờ chúng ta nói về nhau nhé”, mà là “mình cùng làm hoặc cùng trải nghiệm một việc, rồi từ đó nói tiếp.”
Follow up là nơi rất nhiều mối quan hệ biến mất lặng lẽ. Một cuộc trò chuyện ấm vào thứ Ba có thể thành mơ hồ vào thứ Sáu nếu không ai đánh dấu nó. Một email hoặc tin nhắn ngắn sau khi gặp không cần cầu kỳ. Chỉ cần nhắc lại điều mình trân trọng, gửi đúng thứ mình đã hứa, và mở một điểm chạm tiếp theo cụ thể. Đây là chỗ pinging có giá trị: một lời chúc sinh nhật, một bài viết đúng chủ đề, một lời chúc mừng ngắn, một check-in có lý do, một tin nhắn sau sự kiện chung. Mục tiêu không phải làm phiền người khác. Mục tiêu là giữ sợi chỉ sống bằng sự cụ thể.
Phần nói về hội thảo trong sách gần như là một bài vận hành. Đừng tới sự kiện như người chỉ đứng một góc và chờ điều gì đó tự xảy ra. Đừng trở thành người chỉ phát danh thiếp rồi khiến người khác khó muốn phản hồi về sau. Đừng bám một người cả ngày và né cả căn phòng. Cách tốt hơn là xác định mục tiêu trước khi đi, hiểu ai sẽ có mặt, hỗ trợ sự kiện nếu có thể, giới thiệu người này với người kia, và tự đánh giá xem sự kiện đó có thật sự tạo ra giá trị mình cần hay không.
Nhưng tất cả những điều trên cần một đối trọng: đừng trở nên kiêu ngạo. Networking mất niềm tin rất nhanh khi nó trở thành sự tự cao được bọc bằng kỹ thuật xã giao. Mục tiêu không phải trở nên quan trọng trong mọi căn phòng, mà là tiếp tục trở nên hữu ích để cuộc trò chuyện có chất. Học thêm. Đọc thêm. Trau dồi điểm mạnh tới mức điểm yếu bớt còn là trung tâm câu chuyện. Xây một quan điểm riêng. Biết ơn mentor và người đỡ đầu. Nhớ ai từng mở cửa cho mình. Nói cảm ơn bằng sự cụ thể, không phải bằng lời trang trí.
Networking lành mạnh không phải đi tìm người hữu ích để gom vào danh sách. Nó là một quá trình dài để mình trở nên hữu ích, hiện diện, rộng rãi, có chuẩn bị và dễ được nhớ vì những lý do đúng. Mối quan hệ tốt được xây trước khi cần, được giữ ấm sau khi bắt đầu, và được bảo vệ bằng cách cho đi mà không ghi nợ.
Có lẽ vì vậy mà cuốn sách này nên được đọc chậm, tách khỏi áp lực “phải networking nhiều hơn.” Bài học sâu hơn vẫn là sợi chỉ tôi hay quay lại trong các ghi chép này: điều trông giống cơ hội thường là một quá trình tích lũy âm thầm cuối cùng nổi lên. Một người có vẻ “quen biết rộng” thường đã dành nhiều năm có mặt, giúp đỡ, ghi nhớ, follow up và trở nên có giá trị trong những căn phòng quan trọng. Nếu bạn đã theo dõi những ghi chép này một thời gian, tôi rất muốn nghe phiên bản của bạn: mối quan hệ nào trong đời bạn bắt đầu gần như tình cờ, nhưng chỉ trở nên có ý nghĩa vì có ai đó đã tiếp tục hiện diện một cách tử tế?