Một buổi sáng mở laptop, việc đầu tiên hiện ra thường không phải là điều quan trọng nhất. Nó là tin nhắn mới, email chưa đọc, một task vừa bị đổi trạng thái, một lịch họp chen ngang, hoặc cảm giác cần xử lý ngay thứ đang sáng đèn trước mắt. Nếu không cẩn thận, cả ngày của mình có thể bị kéo đi bởi những thứ khẩn cấp, trong khi điều thật sự quan trọng lại bị đẩy sang ngày mai.
Đọc The 7 Habits of Highly Effective People của Stephen R. Covey, mình không thấy cuốn sách chỉ nói về năng suất. Nó nói nhiều hơn về character: cách một người giữ lời với chính mình, chọn phản hồi thay vì phản xạ, đặt đời sống trên nguyên tắc thay vì tâm trạng, và xây sự hiệu quả từ trong ra ngoài. Bảy thói quen vì vậy không nên được đọc như bảy mẹo để làm nhiều việc hơn. Chúng giống một hệ điều hành cho cách mình sống và làm việc.
Thói quen đầu tiên, chủ động, có vẻ đơn giản nhưng rất khó trong đời thường. Chủ động không phải lúc nào cũng là làm trước, nói trước, tranh phần chủ động trong mọi cuộc họp. Nó là khả năng nhận ra giữa kích thích và phản hồi vẫn còn một khoảng nhỏ để chọn. Một tin nhắn làm mình khó chịu chưa bắt buộc mình trả lời gay gắt. Một deadline bị ép chưa bắt buộc mình chỉ biết than. Một môi trường chưa tốt chưa bắt buộc mình giao toàn bộ quyền quyết định cho hoàn cảnh.
Khái niệm vòng tròn ảnh hưởng cũng rất thực tế. Có những thứ mình quan tâm nhưng không kiểm soát được: thị trường, quyết định của sếp, tính cách đồng nghiệp, thuật toán, may rủi. Có những thứ mình ảnh hưởng được: chất lượng phần mình giao, cách mình hỏi rõ yêu cầu, cách mình chuẩn bị trước buổi họp, cách mình tích lũy kỹ năng, cách mình giữ sức khỏe. Người càng trưởng thành thường càng tiết kiệm năng lượng cho vùng mình thật sự có thể tác động.
“Bắt đầu với đích đến trong tâm trí” không nhất thiết là viết một tuyên ngôn thật lớn. Với mình, nó có thể là một câu hỏi nhỏ hơn: sau dự án này, mình muốn trở thành kiểu người nào? Chỉ là người hoàn thành task, hay người giúp team rõ hơn? Chỉ là người thắng một cuộc tranh luận, hay người bảo vệ được niềm tin trong mối quan hệ? Khi biết đích đến có tính nhân cách, cách mình chọn đường đi cũng khác.
Thói quen ưu tiên điều quan trọng trước điều khẩn cấp là phần đụng vào lịch làm việc rõ nhất. Những việc như học sâu, viết, tập luyện, xây quan hệ, review tài chính cá nhân, cải thiện hệ thống làm việc thường không la lớn. Chúng im lặng, nên dễ bị hy sinh cho việc đang cháy. Nhưng chính những việc im lặng đó lại quyết định vài tháng sau mình có bình tĩnh hơn không. Nếu không đặt lịch cho điều quan trọng, nó sẽ luôn thua điều khẩn cấp.
Ba thói quen tiếp theo kéo mình ra khỏi phạm vi cá nhân. Win-win không phải là lúc nào cũng nhường. Nó là thiết kế cuộc chơi để hai bên còn muốn tiếp tục hợp tác sau khi giao dịch kết thúc. Lắng nghe trước khi được hiểu nghe rất hiền, nhưng trong công việc nó là một kỹ năng khó: nghe đủ sâu để hiểu bối cảnh, nỗi sợ, tiêu chí thành công và điều người kia chưa nói thành lời. Cộng hưởng không phải là ghép người cho đủ đông, mà là tạo điều kiện để khác biệt tạo ra kết quả tốt hơn từng phần riêng lẻ.
Điều mình thấy cần đọc bằng một lens bình tĩnh là: các thói quen này không biến con người thành máy hiệu suất. Nếu dùng sai, chúng có thể trở thành áp lực phải luôn đúng, luôn chủ động, luôn win-win, luôn tích cực. Nhưng một đời sống bền không cần mình đóng vai người hoàn hảo. Nó cần mình có nguyên tắc để quay lại sau những ngày lệch nhịp.
Hiệu quả cá nhân không bắt đầu từ việc nhồi thêm việc vào ngày. Nó bắt đầu từ việc mình biết điều gì thuộc vùng ảnh hưởng, điều gì đáng ưu tiên, và lời hứa nào với chính mình cần được giữ trước khi ngày bị kéo đi.
Thói quen cuối cùng, làm mới bản thân, là phần mình càng đi làm lâu càng thấy đúng. Một cái cưa cùn không trở nên sắc hơn vì mình cưa chăm hơn. Con người cũng vậy. Nếu ngủ ít, đọc ít, vận động ít, suy ngẫm ít, và chỉ chạy theo task, mình có thể trông rất bận nhưng năng lực nền đang mòn dần. Bảo trì bản thân không phải ích kỷ. Nó là điều kiện để mình còn làm việc tử tế, lắng nghe tử tế và quyết định tử tế.
Vì vậy, bài học lớn nhất mình giữ lại từ 7 Habits không phải là một danh sách để thuộc lòng. Nó là một câu hỏi để soi lại lịch sống: những việc mình làm hằng ngày có đang xây con người mà mình nói là mình muốn trở thành không? Nếu câu trả lời chưa rõ, có lẽ không cần thay đổi thật ồn. Chỉ cần bắt đầu bằng một lời hứa nhỏ hơn, giữ nó đều hơn, và để sự tự trọng được tích lại từ những lần mình không bỏ rơi điều quan trọng chỉ vì điều khẩn cấp đang gọi tên.