Vài người bạn từng hỏi tôi đọc sách kiểu gì, và tôi nhận ra mình cứ lúng túng trả lời cùng một câu na ná nhau. Nên tôi viết hẳn quy trình ấy ra đây, một lần cho tử tế.
Trong một thời gian dài, quan hệ giữa tôi và việc đọc phức tạp hơn mức tôi muốn thừa nhận. Tôi “đọc xong” một cuốn sách, thấy thật sự rung động, rồi ai đó lịch sự hỏi: thế nó nói về cái gì? — và tôi ấp úng “nó kiểu như thế này, thế kia… tôi hứa là nó hay hơn những gì tôi vừa kể.” Cái ngượng nho nhỏ ấy, lặp lại đủ nhiều lần, khiến tôi muốn chủ đích hơn: lấy được nhiều thấu hiểu và lưu giữ hơn từ cùng chừng ấy giờ đọc.
Nhìn lại, nỗi chật vật có ba hình dạng quen thuộc. Tôi đoán chúng không chỉ vận vào mỗi mình tôi.
Đọc xong một thời gian chỉ còn nhớ mang máng
Điều bất ngờ dịu dàng là: chuyện này vốn chẳng có gì sai. Thứ bạn chủ động kể lại được chỉ là lớp kiến thức tường minh của cuốn sách — và nó chưa bao giờ là thứ duy nhất bạn mang về. Một phần lớn những gì cuốn sách trao cho bạn lắng xuống ở dạng không lời: một cách nhìn đời, một cảm giác, một khuôn mẫu sẽ lặng lẽ khớp vào một tình huống thật nhiều năm sau. Cuốn sách đã thay đổi bạn ngay cả khi bạn không đọc thuộc được nó. Tôi thôi coi trí nhớ mờ nhòe là bằng chứng của một lần đọc phí hoài.
Cảm giác tội lỗi với cuốn sách đọc dở
Ở khoản này thì bạn có trọn sự đồng cảm của tôi. Cái cảm giác day dứt khi bỏ ngang một cuốn sách — vì nó hóa nhàm, vì nó khó, hay đơn giản vì sự tò mò của bạn đã dọn nhà sang cuốn khác — đến từ bản năng completionism mà ai cũng mang. Nhưng nó đứng trên một ý niệm rất mơ hồ về thế nào là “đọc xong”. Điều gì phân biệt một lần đọc kỹ lưỡng, có phân tích, với một lượt lướt vô thức từ bìa tới bìa?
Ngồi lại với câu hỏi đó thay đổi hẳn cách tôi cầm một cuốn sách. Kệ sách của tôi thành một tsundoku — một bộ sưu tập thường trực thay vì một hàng đợi công việc — và tôi đọc xuyên qua nhiều cuốn theo chủ đề thay vì lần lượt từng cuốn, theo tinh thần syntopical reading. Khi tôi quyết định “nhận nuôi” một cuốn sách sau lượt đọc khảo sát đầu tiên, nó sẽ ở lại với tôi vô thời hạn. Tôi không áy náy khi gác nó sang một mùa khác. Tôi còn thấy thích khi biết một phần của nó vẫn chưa được khám phá, đang đợi. Có một niềm vui rất riêng khi quay lại một đoạn của cuốn sách không-bao-giờ-đọc-hết nhiều năm sau, lúc này đã mang theo trải nghiệm thật khiến đoạn ấy thấm.
Nỗi ngại đọc lại thứ mình nhớ nửa vời
Vấn đề này khiến tôi tò mò nhất, vì khác hai cái trên, nó không sửa được bằng cách gạt một công tắc tư duy — nó là vấn đề kỹ thuật. Cái khổ nằm trong một tình huống tiến thoái lưỡng nan nho nhỏ: bạn nhớ mang máng là đã đọc đoạn này rồi, nhưng nhớ mang máng tới mức thấy cần đọc lại. Nhân chuyện đó lên với nhiều cuốn đọc song song là chi phí thành ra đáng kể.
Vậy nên tôi dựng một đường ống nhỏ. Tôi highlight trong lúc đọc trên Kindle; highlight đồng bộ sang Readwise; từ đó chảy vào hệ ghi chú của tôi, nơi tôi tóm tắt dần và để spaced repetition tự đem chúng ra ôn. Mỗi bước là một lớp lọc tự nhiên — không phải thứ gì cũng sống sót qua cả hành trình, và đó chính là chủ đích. Còn lại là một thư viện tra cứu được gồm những đoạn chính tôi thấy đáng giữ, xuất hiện đúng lúc tôi cần thay vì bắt tôi đọc lại lúc không cần. (Một hệ thống tôi mài giũa qua trò chuyện với khu vườn suy nghĩ của một người bạn.)
Tất cả những điều này không làm tôi đọc nhanh hơn. Nó chỉ khiến việc đọc giống như đang chăm một thứ gì đó tích lũy dần — mà với tôi, đó mới chính là vấn đề cần giải từ đầu.