Nỗi sợ tương lai của ta xấp xỉ bằng kích thước tham vọng của ta. Nếu kế hoạch của bạn là cứ làm đúng những gì đang làm, một cỗ máy làm điều đó nhanh hơn và rẻ hơn thật đáng sợ. Nếu kế hoạch của bạn là kiến tạo một thứ lớn hơn rất nhiều, đó là tin tốt nhất bạn từng nhận.
Đưa cùng một bước nhảy của AI cho hai người, bạn thường nhận về hai phản ứng trái ngược. Một người thấy một nỗi sợ lạnh người — thứ này có thể lấy mất việc của mình. Người kia thấy một luồng năng lượng — thứ này cuối cùng cho mình dựng được cái mình hằng muốn. Cùng công nghệ, cùng bản demo, cảm xúc ngược nhau. Câu hỏi thú vị không phải phản ứng nào đúng. Mà là phản ứng đó lặng lẽ hé lộ điều gì về kích thước giấc mơ phía sau.
Bạn biết câu khuyên cũ: “đừng đun sôi cả đại dương.” Ai cũng từng nói nó trong một cuộc họp quá tham vọng nào đó. Ở thời bình thường, nó khôn ngoan — giữ team tập trung và ngăn scope creep. Nhưng đây không phải thời bình thường, và tôi nghĩ đã đến lúc cho câu đó về hưu. Thực tại mới tưởng thưởng bản năng ngược lại. Ta có thể bắt đầu với vài cái hồ trước.
Cái bẫy zero-sum
Khi lần đầu thấy AI hiện đại làm được gì, phản ứng tự nhiên là sợ: nó làm được điều mình làm, rẻ hơn, vậy chỗ của mình ở đâu? Một phản ứng dễ hiểu — và là phản ứng sai. Đó là một phản ứng zero-sum trước một khoảnh khắc positive-sum.
Tư duy zero-sum giả định một cái bánh cố định: nếu cỗ máy lấy một miếng thì phần còn lại cho mình ít đi. Nên mục tiêu trở thành phòng thủ — làm cùng việc với chi phí thấp hơn, cạo 5% chi phí, giữ biên lợi nhuận, có khi âm thầm cho vài người nghỉ. Đó là trò chơi cũ, và trong một khoảnh khắc như thế này nó là một trò chơi thua, vì bạn đang đua với một cỗ máy không biết mệt đúng trên cái trục mà nó mạnh nhất: làm điều đã biết một cách rẻ tiền.
Nỗi sợ chính là kích thước tham vọng của bạn
Đây là điều tôi nghĩ thật sự đang diễn ra bên dưới nỗi sợ. Nỗi sợ tương lai của ta tỷ lệ thuận với việc tham vọng của ta nhỏ đến đâu. Nếu toàn bộ kế hoạch của bạn là cứ làm đúng y những gì hôm nay đang làm, thì tất nhiên một công cụ làm điều đó nhanh hơn và rẻ hơn nghe như một mối đe dọa. Nhưng nếu kế hoạch của bạn là làm một điều lớn hơn rất nhiều — một điều trước đây bạn không dám thử — thì cũng chính công cụ ấy là tin tốt nhất bạn từng nhận.
Ngã rẽ trong bức tranh kia là toàn bộ câu chuyện. Nhánh zero-sum dẫn tới một phiên bản nhỏ hơn, sợ hãi hơn của chính việc bạn đang làm. Nhánh positive-sum chỉ về một tương lai mà thật sự vài năm trước bạn không thể dựng nên. Công nghệ không quyết định bạn ở nhánh nào. Tham vọng của bạn mới quyết định.
Những câu hỏi không còn là tu từ nữa
Suốt phần lớn lịch sử, những tham vọng lớn nhất bị gạt đi như mộng tưởng. Điều đã đổi là cả một loạt câu hỏi “bất khả” bỗng lặng lẽ trở thành những bài toán kỹ thuật có lối ra thật sự. Hãy nhìn khác biệt về tư thế:
| Trò chơi cũ (cái hiện-tại-1.05x) | Trò chơi mới (cái tương-lai-10x) |
|---|---|
| Nặn ra 5% hiệu suất trên việc đã đang làm. | Dựng một sản phẩm tốt đến mức người ta vui lòng trả gấp 10 lần hiện tại. |
| Tăng biên 2% bằng cắt chi phí và nhân sự. | Cung cấp một dịch vụ tốt gấp 100 lần đối thủ dẫn đầu. |
| Lấy mẫu một ít khách trong một khảo sát. | Thật sự nói chuyện với từng người dùng và hiểu mọi bug trong sản phẩm. |
| Chấp nhận mức lợi nhuận ai cũng chấp nhận. | Hỏi vì sao kết quả không thể tốt gấp mấy lần — và tìm ra lối đi. |
Những câu này trước đây là câu hỏi tu từ — kiểu hỏi cho nghe truyền cảm hứng rồi bỏ đó. Giờ không còn tu từ nữa. “Vì sao cái này không thể tốt gấp 10 lần?” đã thành một câu hỏi bạn thật sự có thể bắt tay trả lời, với một kế hoạch thật, bởi chi phí để dựng, để thử, để lặp vừa rớt thẳng xuống đáy.
Từ người làm công đến người kiến tạo
Vậy bạn làm gì với điều đó? Câu trả lời thực tế tùy vào chỗ bạn đang đứng — nhưng nó chỉ cùng một hướng cho tất cả: đi lên.
- Nếu bạn đổi sức lao động để kiếm sống, đây là khoảnh khắc để trở thành người kiến tạo. Đòn bẩy từng cần cả một team — để thiết kế, code, viết, nghiên cứu, ship — giờ ngày càng nằm trong tầm với của một người quyết tâm. Hãy bắt đầu việc đó. Nuôi side project thành một doanh nghiệp.
- Nếu bạn đã nắm vốn hoặc làm quản lý, đã đến lúc “hardcore” gấp 10 lần về điều bạn cho phép mình khao khát. Không phải 5% hiệu suất. Không phải 2% biên nhờ sa thải người. Đó là những trò chơi cũ. Câu hỏi thật là: sẽ ra sao nếu dựng một thứ tốt đến mức người ta vui lòng trả gấp nhiều lần hiện tại?
Thôi hỏi “làm sao để làm công việc hiện tại rẻ hơn một chút?” Hãy bắt đầu hỏi “mình có thể dựng nên điều gì mà trước đây mình chưa từng dám thử?” Câu đầu biến cỗ máy thành đối thủ của bạn. Câu sau biến nó thành co-founder của bạn.
Vì sao điều này thường tạo ra nhiều hơn, không ít hơn
Nỗi sợ giả định rằng tự động hóa nhiều hơn nghĩa là ít việc hơn. Lịch sử cứ gợi ý điều ngược lại, vì hai lý do đáng biết tên.
Thứ nhất là điều Buckminster Fuller gọi là “ephemeralization” từ năm 1938: làm ngày càng nhiều với ngày càng ít, đến mức cuối cùng gần như làm được mọi thứ với gần như chẳng có gì. Ông lần theo nó qua những cây cầu — vòm đá đến giàn sắt đến cáp thép, mỗi phiên bản chắc hơn, dài hơn, nhẹ hơn, rẻ hơn. Ông không mô tả sự hủy diệt công việc. Ông mô tả nền văn minh ngày càng giỏi hơn trong việc là một nền văn minh. Mỗi bước nhảy không thu nhỏ năng lực con người; nó mở rộng năng lực ấy một cách triệt để.
Thứ hai là Jevons paradox. Khi bạn làm một nguồn lực hiệu quả hơn rất nhiều, bạn không dùng ít nó đi — bạn dùng nhiều hơn vô số lần. Động cơ hơi nước rẻ hơn, tốt hơn không làm giảm tiêu thụ than; chúng làm than hữu ích đến mức nhu cầu bùng nổ. Điều tương tự sắp xảy ra với trí tuệ và với lao động: khi chúng rẻ hơn và mạnh hơn, ta sẽ không muốn ít đi thứ chúng tạo ra — ta sẽ muốn nhiều hơn rất nhiều, bởi khát khao của con người về những thứ tốt hơn về cơ bản là vô hạn. Lần đầu tiên, ta thật sự có thể đáp ứng khát khao ấy — nếu ta có đủ chủ động để đòi hỏi nó.
Đây là Jevons paradox áp cho mọi thứ. Làm trí tuệ trở nên rẻ và bạn không có một thế giới cần ít trí tuệ hơn — bạn có một thế giới bỗng muốn nó ở khắp nơi, trong những sản phẩm và dịch vụ mà trước đây không ai đủ sức dựng. Sự dư dả tạo ra khát khao. Khát khao tạo ra việc làm.
Nhưng nó không tự kích hoạt
Đây là điểm mấu chốt, và là toàn bộ vấn đề. Jevons paradox không tự bật. Nó chỉ kích hoạt khi người ta thật sự nâng tham vọng — khi vốn và quản lý quyết đi đun sôi những cái hồ và đại dương thay vì nhấn chìm mọi ý tưởng táo bạo trong các cuộc họp ủy ban. Nếu ai cũng chỉ dùng hiệu quả mới để làm cùng cái việc nhỏ với giá rẻ hơn một chút, sự mở rộng không bao giờ xảy ra. Sự dư dả đang nằm ngay đó; phải có người đủ tham vọng để với tay tới.
Đây đúng là điều những startup tốt nhất luôn làm giỏi: di chuyển nhanh trước sự bất định triệt để, và dựng cho cái tương-lai-10x trong khi mọi người khác tối ưu cái hiện-tại-1.05x. Bạn không cần một startup để mang tư thế đó. Bạn chỉ cần thôi bảo vệ miếng bánh hiện tại của mình và bắt đầu hỏi điều gì lớn hơn rất nhiều giờ đang nằm trong tầm với.
Những điều đọng lại
- Nỗi sợ của bạn chính là kích thước tham vọng của bạn. Cứ làm đúng y việc đang làm thì một cỗ máy rẻ hơn thật đáng sợ; nhắm lớn hơn rất nhiều thì đó là tin tốt nhất bạn từng có.
- Nỗi sợ là phản ứng zero-sum trước một khoảnh khắc positive-sum. Đua với một cỗ máy không biết mệt ở việc làm điều đã biết một cách rẻ tiền là trò chơi cũ, trò chơi thua.
- Cho “đừng đun sôi cả đại dương” về hưu. Đổi cái hiện-tại-1.05x (5% hiệu suất, 2% biên nhờ cắt người) lấy cái tương-lai-10x (một thứ tốt đến mức người ta trả gấp nhiều lần).
- “Vì sao cái này không thể tốt gấp 10 lần?” không còn là câu tu từ — nó là một câu hỏi kỹ thuật có lối đi, khi việc dựng và lặp vừa rẻ đi triệt để.
- Nếu bạn đổi sức lao động, hãy thành người kiến tạo; nếu nắm vốn hay quản lý, hãy hardcore gấp 10 lần về khát vọng.
- Điều này thường tạo ra nhiều hơn, không ít hơn: ephemeralization (nhiều hơn với ít hơn) và Jevons paradox (hiệu quả làm bùng nổ nhu cầu) chỉ về sự mở rộng, không phải hủy diệt.
- Nhưng nó không tự kích hoạt. Sự dư dả chỉ mở khóa khi có người nâng tham vọng đủ để với tay. Đến lúc bắt đầu rồi — chọn một cái hồ.
Máy móc không phải câu chuyện. Câu chuyện là điều bạn chọn làm bây giờ, khi chi phí để dựng nên cái-từng-bất-khả đã sụp đổ. Bạn có thể tiêu khoảnh khắc này để bảo vệ một miếng bánh đang teo lại của hiện tại, lo âu về một công cụ giỏi hơn bạn ở chính cái việc bạn định cứ làm mãi. Hoặc bạn có thể để nó nâng tầm nhìn của mình — hướng về sản phẩm bạn chưa từng dám dựng, dịch vụ tốt gấp mười lần hôm nay, cái hồ mà ai cũng bảo là quá lớn để đun sôi. Nỗi sợ và nguồn năng lượng đến từ cùng một chỗ. Hãy chọn giấc mơ lớn hơn, và cũng cái tin khiến mọi người khác kinh hãi sẽ thành điều tốt nhất từng xảy đến với bạn. Đến lúc bắt đầu rồi.